Belli bolşy ýaly, musulman dünýäsiniň belli şahsyýetleriniň biri Ymam Ryzanyň manyly ömrüniň bir bölegi gadymy Merwde geçipdir. Ymam Ryzanyň doly ady Aly ibn Musa Kazymdyr. Ol musulman halklarynyň belent hezzet-hormaty, beýikligiň alamaty hasap edilýän on iki ymamyň sekizinjisidir.
Türkmen edebiýatynyň taryhyndan mälim bolşy ýaly täze edebi çemeleşmeler arkaly döredijiligiň kämil nusgasyny döreden beýik söz ussatlarymyzyň mirasynda täze ýola, täze döwre, täze ýaşaýyş-durmuş gatnaşyklaryna bolan çagyryş eriş-argaç bolup geçýär. Magtymguly Pyragy we Jelaleddin Rumy hem umumadamzat gatnaşyklarynyň sazlaşygyny döretmäge gönükdirilen ugurlary saýlap alyp, ýaşaýşa döredijilikli çemeleşmek, bilimiňi baýlaşdyrmak, dostluk däplerini pugtalandyrmak ýaly bähbitli ýörelgeleri ösdüren akyldarlardyr.
Ýakynda deňze çykalgasy bolmadyk döwletleriň ulag ministrleriniň derejesinde geçirilen halkara maslahatyň barşynda Türkmenistanyň ulag ulgamyndaky mümkinçilikieriniň ägirt uludygy ýene birýola aýan boldy. Taryhdan belli bolşyýaly, Ýewraziýanyň halkiarynyň durmuşynda Beýik Ýüpek ýoly ykdysady, medeni we syýasy taýdan uly ähmiýet berlen sebitara ýol geçelgesi hasaplandy.
Taryha ser satsak, kuwwatly türkmen döwletlerinde ylym-bilimiň ýokary derejede ösdürilendigine göz ýetirmek bolýar. Türkmen döwletleriniň hökümdarlary ylmyň ösmegi üçin alymlary öz ýurduna çagyryp, howandarlyk edipdirler. Akgoýunly türkmen döwletiniň hökümdary Uzyn Hasanyň bu ugurda amala aşyran işleri hem muna aýdyn mysaldyr.
Halkymyzyň baý taryhy medeni we ruhy mirasy bar, Milli Liderimiziň rowaçlandyran halypa-şägirtlik ýörelgesinden ugur alyp, buýsançly taryhymyzy, medeni, ruhy mirasymyzy öwrenip, ýaş nesil watansöýüjilik, ynsanperwerlik ruhunda terbiýelemek, geçmişimiziň gymmatlyklaryny olaryň kalbyna ornaşdyrmak mukaddes borjumyzdyr.
Türkmen topragynda dörän gadymy medeniýetleriň biri-de ekerançylyk medeniýetidir. Jemgyýetçilik aňynyň ösmegi bilen, ýaşaýşyň maddy esaslary hem döräpdir. Dagdan akan çeşme-çaýlar ekerançylygyň ösmegi üçin amatly şertleri üpjün edipdir. Kadaly we dogry suwarylan ýagdaýynda, ekerançylyk ýerlerinden, köp suw sarp etmezden, bol hasyl almak mümkinçiligi döräpdir.
Şu günler ak bazarlarymyzdaky berekedi görseň, gözüň dokunýar. Tekjelerde rejelenip goýlan gök-bakja ekinleriniň, dürii miweleriň deňinden biparh geçip bolmaýar. Aýratyn-da, behişdi nygmat bolan türkmen gawunynyň hoşboý ysy çar ýana bark urýar. Onsoň, biýarasynda bala öwrülýän uçmahy gawunlaryň diňe keremli türkmen topragynda bitýändigi baradaky hakykat kalbyňda uly buýsanç duýgusyny döredýär.
Türkmen halkynyňgogamantaryhy asyrlaryň jümmüşinden gözbaş alyp, Dünýätaryhynda öçmejek yz galdyrdy. Halkyň hakydasynda ebedi saklananbeýik şahsyýetler, parasatly akyldarlar we nusgawy şahyrlar milli buýsanjymyza öwrüldiler.
Häzirki wagtda gözel paýtagtymyz Aşgabat şäheriniň düzümine goşulan, şol wagtky Herrikgala obasynda 1922-nji ýylda dünýä inip, 69 ýaşynyň içinde aradan çykan, manyly ömrüniň dowamynda ussat mugallym, meşhur alym hem-de ylmyň uly guramaçysy hökmünde özüni tanatmagy başaran Bäşim Çaryýarowyň durmuşda we ylymda geçen ýoly türkmen alymlary, esasan-da, ýaş ylmy işgärler üçin görelde alarlyk mekdepdir.
Ýurdumyzyň innowasion ösüşinde bazar gatnaşyklarynyň gerimini giňeltmek, döwletiň we hususy pudagyň hyzmatdaşlygyny işjeňleşdirmek arkaly ykdysady kuwwaty has-da berkitmek hem-de durnukly ösüşi üpjün etmek maksady bilen degişli işler geçirilýär.
Pederlerimizdenmiras galan bu nakyl türkmen durmuşynda bedew atyň ornuny bütin aýdyňlygy bilen beýan edýär. Taryhyň uzakuzak heňňamlarynda bedew atlar türkmeniň uçar ganaty, aýagulagy, uzak ýolda ýoldaşy, wepadar dosty bolup gelipdir.
Ýurdumyzda halkyň geçmiş mirasyny öwrenmekde we dikeltmekde uly işler alnyp barylýar. Golýazmalaryň, kitaplaryň gat-gat sahypalaryna siňen, gadymdan saklanyp galan taryhy we medeni mirasymyz giňden öwrenilýär.
Döwletlilik meselesi jemgyýetçilik-syýasy gatnaşyklardan durýar. Ol gatnaşyklar durmuşyň ahlak, däp-dessur, edim-gylym, hukuk kadalary ýaly görnüşleriniň kömegi bilen düzgünleşdirilýär. Şularyň hemmesiniň özara baglanyşygy bolsa döwri, jemgyýeti häslýetlendirýär.
«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy: Türkmenistany 20222052-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Milli maksatnamasynyň» kabul edilmegi ýurduň täze döwür üçin uzak möhletlik ösüş ýoluny aýdyňlaşdyrdy.
Gahryman Arkadagymyz «Ile döwlet geler bolsa,..» atly kitabynyň 4-nji babyny «Halypa-şägirtlik däpleri» diýip atlandyrýar we ata-babalarymyzdan miras galan halypa-şägirtlik mekdebine «Uly mekdep», «ýokary derejeli ruhy-ahlak mekdebi» diýip baha berýär.
Adamzat taryhyrtda dörän baýramçylyklaryň iň gadymylarynyň biri Nowruz baýramydyr. Nowruzyň dabaraly bellenilmegi köpleriň kalbyny joşa getiripdir, oňa hemmeler sabyrsyz garaşypdyriar, çünki ol musulmanlaryň Täzeýyl baýramydyr.
Taryhy çeşmelere ser salanyňda, gadymyýetde türkmen halkynyň I ýaşaýyş-durmuşyny demokratik ýörelgelere esaslanyp ýöredendigini görmek bolýar. Türkmenler häzirki Türkmenistanyň çäklerinde we Ýer togalagynyň dürli künjeklerinde milli ýörelgäniň düzgünleri esasynda, agzybirlikde ýaşapdyrlar, taryhda meşhurlyk gazanan döwletleri gurupdyrlar.
«Türkmenistanda 2019-2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasynda» bellenen wezipeleri ýerine ýetirmek maksady bilen, müşderilere internet ulgamy arkaly menzilara bank hyzmatlaryny hödürlemek boýunça yzygiderli işler alnyp barylýar. Elbetde, sanly ulgam köp işleri ýeňilleşdirýär, ýerine ýetirilýän amallary tizleşdirýär we wagty tygşytlaýar.
Türkmen alabaýy halkymyzyň gözbaşyny müňýyllyklardan alyp gaýdýan milli mirasynyň ajaýyp nusgasy hasaplanýar. Hormatly Prezidentimiz: «Türkmen alabaýy adamkärçiligiň asyly ýörelgelerini özünde jemleýän türkmençiligiň batyrlyk, merdanalyk, wepalylyk, sypaýylyk gatnaşyklarynyň alamatlandyrylmasydyr» diýip, bu jandara örän jaýdar häsiýetnama berýär.
Taryhy tejribäni we häzirki zamanyň ösen tehnologiýasyny ösüşiň möhüm ugurlaryna öwren milli Liderimiziň baştutanlygynda ýurdumyzda bolup geçýän özgerişler umumadamzat gymmatlyklarynda ileri tutulýan dünýägaraýşyň kämilliginiň, ýagny «Döwlet adam üçindir!» diýen baş şygaryň ynsan mertebesini sarpalamagyň durmuş hakykaty bilen döredijilik ýollarynyň utgaşdyrylmagynyň aýdyň nyşanydyr.
Hormatly Prezidentimiziň ruhy-medeni gymmatlyklary ösdürmek boýunça alyp barýan parasatly syýasaty netijesinde türkmeniň medeniýeti, däp-dessurlary edebiýaty, sungaty dünýä derejesinde dabaralanýar.
Hormatly Prezidentimiz 13-nji ýanwarda ýurdumyzyň Balkan welaýatyna amala aşyran iş saparynyň dowamynda Hazaryň balyk awlanýan çägine baryp, bu ýerde balykçylar bilen duşuşdy hem-de balykçylyk hünäriniň aýratynlyklary, balykçylaryň iş we durmuş şertleri bilen gyzyklandy.
Halkymyzyň köňül arzuwyndan hasyl bolan «Halkyň Arkadagly zamanasy» diýlip atlandyrylan täze, 2022-nji ýyly garşylaýan pursatlarymyzda hormatly Prezidentimiziň «Jan Watanym Türkmenistan!» atly ajaýyp goşgusyny halkymyza sowgat bermegi Türkmenistan döwletimiziň bagtyýar raýatlarynyň baýramçylyk şatlygyna şatlyk goşdy.
Berkarar döwletimiziň bastyýariyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ösüşlerden-ösüşlere barýan eziz Diýarymyzyň şöhratly taryhyna altyn harplar bilen ýazylan 2021-nji ýyl öz ornuny «Halkyň Arkadagly zamanasy» diýlip atlandyrylan 2022-nji ýyla berdi.
Garaşsyzlygymyzy alanymyzdan soň, edebiýatymyzda ozal görülmedik täze ugur-millilige ýugrulan edebiýat döredi. Şol bir wagtyň özünde türkmen edebiýatynyň beýik şahsyýetleriniň täzeçe, hemmetaraplaýyn öwrenilmeginde täze ädimler ädildi.
Geçmişde halklary jebisleşdiren Beýik Ýüpek ýolunyň bir şahasy Amul şäheriniň üstünden Beçip, onuň ykdysady we medeni ösüşine ýardam beripdir. Orta asyr ýazuw çeşmeleri, arheologik gazuwagtaryş işleriniň netijeleri Amulyň döreýiş taryhynyň gönüden-göni Amyderýa bilen baglanyşyklydygyna güwä geçýär.
Merdana türkmen serkerdesi, hakyky Watan ogly Jelaleddin Menguberdiden söz açylanda, şahyr Seýitnazar Seýdiniň:
Alym Arkadagymyz: «Döredijiligiň biserhetligi ussatlaryň ýeten belentliginde açylýar» diýip belleýär. Munuň aýdyň mysalyna türkmeniň dana Magtymgulusynyň döredijiliginde göz ýetirmek boýar.
Döwlet derejesinde tutulýan toýlar, şanly baýramçylyklar ösen jemgyýetiň derejesine laýyk kaşaňtygy bilen göwün göteriji dabaralara beslenýär, şonuň bilen birlikde, olara milli äheň hem çaýylýar.
Halk döredijiliginiň beýleki görnüşlerinde bolşy ýaly, nakyllardyr atalar sözleri hem köp nusgaly bolýar. Ýagny şol bir manyny berýän nakyl ýa-da atalar sözi her ýerde birhiliräk aýdylýar.
Hormatly Prezidentimiziň «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly kitabynda şeýle diýilýär: «Türkmençilikde agzybirlik öýüň baş döwletidir. Agzybirlik maşgaladaky terbiýäniň özenini düzýär.
Ençeme asyrlaryň dowamynda türkmen zenanlary haly-palas dokamagyň, keçe salmagyň inçe syrlaryny, gaýma gaýap, keşde çekmegiň özboluşly tilsimlerini örän aýawly saklap, biziň günlerimize ýetiripdir. Her bir el işiniň özboluşiy dünýäsi bar.
Hormatly Prezidentimiziň milli mirasymyzy, medeni gymmatlyklarymyzy, taryhy ýadygärlikleri öwrenmek, gorap we aýap saklamak, geljekki nesillere ýetirmek ugrunda alyp barýan işieri dünýä nusgalykdyr. Mähriban Arkadagymyzyň ylham joşgunyndan dörän «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly ajaýyp eserini okanyňda, geçmişe gaýybana syýahat eden ýaly bolýarsyň.
Hormatly Prezidentimiziň yzysiderli tagallalary netijesinde Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe maddy gymmatlyklarymyz biien bir hatarda ruhy mirasymyzy, şunda ruhy gymmatlyklarymyzyň gözbaşy bolan golýazma çeşmelerini, halk döredijilik eserlerini, rowaýatlary toplamak, ylmy esasda töwerekleýin öwrenmek, neşir etmek, geljekki nesiller üçin aýap saklamak babatda ägirt uly işler edilýär.
Durmuşyň ähli ugurlarynda aýalaryň erkekler bilen deň hatarda hukuklara, mümkinçilikiere, jogapkärçilikiere eýe bolmagy babatdaky garaýyş türkmen jemgyýetiniň taryhyň çuňlugyndan gözbaş alýan asylly ýörelgeleriniň biridir.
Hormatly Prezidentimiziň alymlaryň öňünde goýýan wezipelerinden ugur alyp, türkmen taryhçylary halkymyzyň geçmişini, arheologiýa gymmatlyklaryny, etnografiýa, antropologiýa meselelerini öwrenmekde degişli işleri durmuşa geçirýärler.
Hormatly Prezidentimiz «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly kitabynda: «Türkmenistan geografiýa taýdan Günbataryň we Gündogaryň köp ýurtlaryny özüne birikdiren bu ymgyr uly ýoluň çatrygynda ýerleşipdir» diýip belleýär.
Türkmen topragy aýdyjydyr bagşylary, söz ussatlaryny dünýä beren toprakdyr. Nusgawy edebiýatymyzyň görnükli wekilleriniň biri-de, mukaddes türkmen topragyny, onuň ajaýyp tebigatyny, merdana halkymyzyň nusgalyk däp-dessurlaryny şygyrlarynda wasp eden Baýram şahyrdyr.
Türkmen halkynyň taryhy we medeni mirasynyň kökleri taryhyň çuňlugyna siňip gidýär. Aziýanyň merkezinde, kerwen ýollarynyň çatrygynda ýerleşen bu gadymy topragyň özboluşly medeniýeti diňe bir saklanyp galmak bilen hem çäklenmän, ol özara medenigatnaşykiar, täsirlenmeler arkaly baýlaşdy we medeni taýdan ýakynlaşmalaryň barşynda düýpii ähmiýete eýe boldy.
Bugdaýyň gözüňi gamaşdyryp barýan tyllaýy şuglasynyň ýaýlyp ýatan giňişligi keremli topragyň bereket desterhanydyr.
Hormatly Prezidentimiziň «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly kitaby şeýle buýsançly jümleler bilen başlanýar: «Eziz il-halkym! Asmandan arkaly Zeminde zynatty ajaýyp Watanymyzyň taryhynyň beýik eýýamyna gadam basdyk.
Türkmenistanyň Oguz han adyndaky inžener-tehnoiogiýaiar uniwersitetiniň Umumy we amaiy bioiogiýa instituty yimyň bioiogiýa ugruny ösdürmek, tebigy baýiykiar boian ösümiik we haýwanat dünýäsini düýpii öwrenmek üçin ýöriteleşdirilen y/my edara boiup durýar.
Gahryman Arkadagymyz ýaş nesliň ýokary bilimli, kämil dünýägaraýyşly bolmagyny gazanmak, Watan söýgüsiniň belentliginde durmuşa döredijilikli çemeleşýän ýaşlary terbiýeläp ýetişdirmek ugrunda alyp barýan döwlet syýasatynyň içinden halypa-şägirtlik mekdebi eriş-argaç bolup geçýär.
Berkarar döwletimiziň bagtyýariyk döwründe hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň baý milli mirasynyň çuňňur öwrenilmegine, halkymyza ýetirilmegine, onuň aýawly saklanylmagyna aýratyn üns berýär. Şol ünsüň netijesinde bu gün ata-babatarymyzdan miras galan maddy we ruhy gymmatlyklarymyzy ylmy esasda öwrenmäge giň mümkinçilikler döredilýär.
Şäherteriň döreýşidir ösüşiniň özboluşly aýratynlyklary bar. Bu meselede Beýik Ýüpek ýolunyň täsiri hem uly bolupdyr. Kerwen ýollarynyň ugrunda söwdanyň we hünärmentçilisiň ösmegi-de şäherleriň döremesiniň şertleriniň biridir.
Türkmen halky her bir besenen zadynyň şanyna toý tutýar. Her toýuň hem özüne mahsus düzsün-kadalary, edim-sylymlary bolýar.
1941-1945-nji ýyllaryň Beýik Watançylyk urşy bütin adamzadyň taryhynda iň ýowuz harby çaknyşyklaryň biri hökmünde gaidy. Bu ýowuz uruşda dürli milletleriň wekilieri biien birlikde, türkmen haikynyň merdana oguiiary hem faşizme garşy el-ele berip söweşdiier.
Hormatly Prezldentimiz «Turkmenistan Bitaraplygyň mekany» atly kitabynda: «Haýsy asyr, haýsy zaman parhy ýok, adamlar mydama parahat durmuşy isläpdirter, parahat durmuş halkiara rahatlyk hem ösüş, bagt hem eşret beripdir, Parahatçylyga söýgi, abadan ýaşaýyş halkiaryň arasyndaky dost-doganlygyň pugtalanmagyna itergi beripdir» diýmek bilen, türkmen halkynyň taryhyň ähli döwürlerinde-de parahatçylygyň tarapdary bolandygyny anyk mysallar arkaly delillendirýär.
Beýik Ýüpek ýolunyň ugrundaky söwda-ykdysady, medeni gatnaşyklar taryhyň sahypalaryna altyn harplar bilen ýazylyp, biziň günlerimize çenli gelip ýetipdir.
Türkmen edebiýatynda Baýram han Türkmeniň şygyrlary uly orun tutýar.
Hormatly Prezidentimiziň geçmişde uly yz goýan taryhy şahsyýetierimiziň ömür ýoluny, olaryň goýup giden ruhy we ündew mirasyny çuňňur öwrenip, ýaş nesle ýetirmek baradaky sargytlaryna eýerilip, ýurdumyzda uly işier bitirilýär.
Hormatly Prezidentimiziň Berkarardöwletimiziň bagtyýarlyk döwründe alyp barýan haik bähbitli başlangyçiary Garaşsyz, hemişelik Bitarap döwletimizde halkymyzyň gözbaşyny ençeme ýüzýyllyklardan alyp gaýdýan şöhratly taryhyny, beýik akyldarlarynyň, meşhur şahsyýetleriniň, görnükli serkerdeleriniň ömür ýoluny, gymmatly edebi mirasyny öwrenmäge giň mümkinçilikier döredilýär.
Nowruzyň getmegi bilen tebigat jana geiip, ynsan kaibynda joşgun emeie getiiýär. Her ýyi bahar aýynda beiieniiýän Nowruz baýramy ir zamaniardan gözbaş aiýar.
Irki döwürde Nowruzda ýazlaga çykan gelin-gyzlar, ýaş ýigitler döwre gurap tans edip, tüýtätin aýdypdyrlar.
Adamzat taryhynda nusgalyk işleri, ylmy-edebi mirasy bilen nesillere nusgalyk yz goýan beýik şahsyýetler barmak büküp sanardan köp. Şolaryň biri hem diňe bir türkmen halkynyň arasynda däl, eýsem gündogarda hem günbatarda köpgyraňly ylmy-ensiklopedik işleri, edebi-çeper eserleri bilen meşhurlyga eýe bolan lukman, pelsepeçi, şahyr Abu Aly ibn Sinadyr.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimizi durmuş-ykdysady, medeni taýdan ösdürmekde, dünýäniň ösen ýurtlarynyň hatarynda eýeleýän ornuny pugtalandyrmakda ylym ulgamyna aýratyn ähmiýet berilýär.
Adamyň bäş barmagynyň deň bolmaýşy ýaly, her kimin durmuş ýoly hem dürlidürli. Gömükli alym Allaberdi Nuryýewiň ylym alemine aralaşmagynda hem özboluşly aýratynlyk bar.
Türkmen topragy ähli döwürlerde hem jahankeşdeleriň, syýahatçylaryň ünsüni özüne çekip gelipdir.
Bereketli türkmen topragy, Garagum sährasy, türkmen halkynyň ajaýyp milli häsiýetleri, mertligi, myhmansöýerligi hakdaky gymmatly maglumatlar gadymy rim we grek taryhçylary Gerodotyň, Strabonyň, Ptolemeýiň, ...
Ýurdumyzy bagy-bossanlyga öwürmek arkaly ekologiýa abadançylygyny we daşky gurşawyň goraglylygyny yzygiderli gowulan-dyrmak hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ekologiýa syýasatynyň ileri tutulýan wajyp ugurlarynyň biridir.
Ýurdumyzda döwlet derejesinde geçirilýän saglygy goraýyş we öňüni alyş çäreleri netijesinde raýatlaryň sagdyn durmuşda ýaşamagy, döredijilikli zähmet çekmegi üçin ähli şertleriň döredilendigi guwandyryjy hakykatdyr.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly syýasaty netijesinde gözellikde, ýyndamlykda, gaýduwsyzlykda deňsiz-taýsyz bedewlerimiziň şan-şöhraty günsaýyn belende galýar, ussat seýislerimize döwlet derejesinde uly sarpa goýulýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň alyp barýan daşary hem içeri syýasaty netijesinde Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimiz ýakyn-u-alysdaky ýurtlar bilen gatnaşyklary yzygiderli ösdürýär.
Gahryman Arkadagymyzyň taýsyz tagallasy we bimöçber aladalary bilen «Türkmenistan rowaçlygyň Watany» ýylynda medeni mirasymyzy ylmy taýdan çuňňur öwrenmek we döwrebap röwüşde dikeltmek işleri giň gerimde alnyp barylýar.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň her birgüni hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda täze-täze üstünliklere, rowaçlyklara beslenýär.
Täze ýylyň ilkinji suni, ilkinji sagady, ilkinji minutlary rowaçlyklara beslenip geldi. Ýylyň ilkinji güni dünýä inen taýçanagyň altynsow reňkem, sakar tagmasydyr sekilem, taýçanaga ömrüniň ilkinji günlerinde Gahryman Arkadagymyzyň nazar salmagam döwletlilikden nyşan.
Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda ýurdumyzyň ykdysadyýetini diwersifikasiýalaşdyrmak boýunça durmuşa geçirilýan ägirt uly işlerin netijesinde innowasiýalara esaslanýan we senagat taýdan ösen ykdysadyýeti kemala getirmekde uly üstünlikler gazanylýar.
Hormatly Prezidentimlz Türkmenistanyň Minlstrler Kabinetiniň täze ýyldaky ilkinji mejlisinde ýurdumyzyň ylym ulgamynyň işinin alnyp barlyşy bilen içsin gyzyklanyp, degişli ýolbaşçylara bu ulgamda işleriň täzeçe guralmagyna, iň täze usultärleri, hususanda, sanly ykdysadyýeti, täze innowasiýalary we nano tehnologiýalary ornaşdyrmakda, tebigaty öwrenişde ösüşiň täze belentliklerine ýetmekde ünsi has-da güýçlendirmegi tabşyrdy.
Hormatly Prezidentimiziň Döwlet medeniýet merkezine baryp, Döwlet kitaphanasynyň işini ösdürmek hem-de ony giňeltmek barada beren gymmatly maslahatlary ýurdumyzda kitaphana işiniň kämilleşdirilmegi babatynda möhümdir.
Milli Liderimizin belleýşi ýaly, Beýik Ýüpek ýolunyň köpasyrlyk tejribesi özara gatnaşyklaryň medeniýetinde, medeniýetlerin özara gatnaşygynda jemlenendir.
XI asyrda Mahmyt Kaşgarly (10081105) tarapyndan ýazylan türkmen diliniň iň gadymy sözlügi bolan «Diwany lügat at-türk» atly ensiklopediki sözlük türki halklaryň etnografiýasy, folklýory, geografiýasy, däp-dessurlary, adatlary, nakyllary, tagamlary, baýramçylyklary, ýaraglary, lukmançylyk adalgalary ýaly köp sanly tematikany özünde jemleýän ajaýyp eserdir.
Ýurdumyzda her ýyl bellenilip geçilýän Hatyra gününde «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyna gül çemenli baryp, Watan gahrymanlarymyzyň belent ruhunyň öňünde tagzym etmek, indi arzyly hem asylly däbe öwrüldi.
Hormatly Prezidentimiziň hemmetaraplaýyn goldawy netijesinde «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» ýylynyň aprelinden oktýabr aýy aralygynda Germaniýanyň paýtagty Berliniň Täze muzeýinde «Margiana Türkmenistanyň çäklerindäki bürünç asyryň şalygy» atly sergi geçirilýär.
Hormatly Prezidentimiziň: «Goňşy we beýleki döwletler bilen özara bähbitli, dostlukly gatnaşyklarymyz gün-günden ösýär» diýip parasatly bellemegi, Türkmenistanyň söwdada, ykdysadyýetde, syýasatda we medeni gatnaşyklarda dünýäniň ençeme ýurtlary bilen hoşniýetli, dostlukly gatnaşyklarynyň ýylsaýyn ýokarlanýandygyny aňladýar.
Beýik Seljukly döwletiniň meşhur weziri Nyzamalmülk «Syýasatnama» atly eserinde hökümdarlar barada şeýle diýýär: «Hökmigüýçli her döwürde bir adamy saýlap alyp, onuň şan-şöhratyny arşa çykarýar, oňa şalyk derejesini eçilýär.
Berkarar döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe, Gahryman Arkadagymyzyň parasatly syýasaty netijesinde, halkymyzyň mizemez agzybirligi dünýä ýaýyýar.
Halkymyz iňňän gadymy döwürlerden bäri ylma, bilime uly sarpa goýup gelýän halklaryň biri.
Halkara forum GDA gatnaşyjy döwletleriň Ynsanperwer hyzmatdaşlyk boýunça döwletara gaznasynyň guramagynda geçirildi.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde halkymyzyň milli mirasyny öwrenmäge, ony dünýä ýaýmaga uly üns berilýär.
Halkymyz gyz çagalara at dakanlarynda elmydama owadan atlary saýlamaga çalyşýarlar.
Berkarar diýarymyzda ylym-bilim ulgamyny özgertmek, ösdürmek, innowasiýalary giňden durmuşa ornaşdyrmak meselesi döwlet syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi.
Hormatly Prizidetimiz geçen hepdäniň anna güni geçiren Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ýurdumyzyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işi hakynda durup, diýarymyzyň uzak ýaşly raýatlary barada mähirli sözleri aýtdy.
Türkmenler gadym wagtlardan bäri baýdaga aýratyn sarpa goýupdyrlar. «Baýdak» häzirki wagta çenli dilimizde işjeň ulanylyp gelnen gadymy türkmen sözüdir.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň baş milli maksatnamasyna laýyklykda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklary, şol sanda deňiz we derýa ulaglar ulgamy hem döwrebaplaşdyrylýar, kämilleşdirilýär we dünýä ylmynyň soňky gazanan innowasion tehnologiýalarynyň esasynda ösdürilýär.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Gahryman Arkadagymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda türkmen halkymyzyň milli medenýetine, mirasyna uly üns berilýär.
Türkmen halky ylym-bilime hemişe belent sarpa goýup gelen halklaryň biri.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň halk hojalygynyň ähli ugurlarynyň, şol sanda ylym we bilim ulgamynyň has-da kämilleşmegine, rowaçlanmagyna, onuň dünýä ülňülerine laýyklykda ösdürilmegine giň ýol açyldy.
Türkmen bagşylary joşup aýdym aýdanlarynda aýdymyň öz şygyr bentleri bilen ugurdaş manyly sanamalary hem özlerinden goşup goýberýärler.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda türkmeniň ruhy kämilligini, düşünje sagdynlygyny asyrlar boýy üpjün edip gelen milli mirasymyz çuňňur öwrenilýär.
Hormatly Prezidentimiziň tabşyrygy esasynda ýurdumyzda gowaça ekişi 2018-nji ýylyň 23-nji martynda Ahal, Mary we Lebap welaýatlarynda, 28-nji martda bolsa Daşoguz welaýatynda abraýly ýaşulularyň ak pata bermegi bilen badalga aldy.
Ata Watanymyz Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi hasaplanýar.
Hormatly Prezidentimiziň şu ýylyň 23-nji fewralynda Mary welaýatyna iş saparynyň çäklerinde Türkmenistan döwletimizde ýaýbaňlandyrylan giň gerimli özgertmeler bilen baglanyşykly taryhy ähmiýetli wakalar boldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly ýolbaşçylygynda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklarynda, şol sanda ylym, bilim we medeniýet ulgamynda-da giň gerimli özgertmeler durmuşa geçirilýär.
Dünýä taryhynyň gatlaryna ösen medeniýetiň, sungatyň mekany bolup giren Türkmenistanyň gadymy ýadygärliklerinde geçirilýän arheologik gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykarylan taryhy tapyndylar ylmy esasda öwrenilýär.
Soňky ýyllarda TYA-nyň Arheologiýa we etnografiýa instituty tarapyndan Nusaý Ürgenç kerwen ýolunyň ugrunda ýerleşen Paryzdepe, Şährihaýbar ýaly ýadygärliklerde alnyp barylýan işler bellärliklidir.
Gyzgynlygyndan hemem gyzyl burçuň ajysyndan ýaňa agzyňy ýakyp barýan unaş sowuklamanyň, dümewiň bire-bir emi.
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10—11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmenistan» gazeti,
2022-08-30
Dünyäde ýeke-täk golýazma
ýa-da nusaýly türkmen alymy Salar Baba we onuň «Jamygut-taryh» eseri hakynda söhbet
Döwlet Baştutanymyzyň taýsyz tagallalary hem goldaw-hemaýatlary netijesinde türkmeniň gelip çykyşyny gadymy orta asyrlara we häzirki döwre degişli taryhyny, edebiýatyny, milli medenimirasyny, asyrlar içre halkyň adyny şöhratlandyryp gelen maddy we ruhy baýlyklaryny öwrenmäge, olary döwrüň talaplaryna laýyklykda ösdürmek arkaly zamanamyzyň öňe çykaran möhüm we gündelik durmuşy üçin zerur düşünjeleri, täze maksatlary çuňlaşdyrmak bilen, bu ugurda halkara gatnaşyklary pugtalandyrmaga aýratyn üns berilýär. Hormatly Prezidentimiz ähli işlerinde öňi bilen halkyň ruhuny baýlaşdyrmak, döwrüň kämil ynsanyny kemala getirmek ýaly ajaýyp maksatlardan ugur alýar. Şonuň üçin edebiýatymyz, taryhymyz, medeniýetimiz bilen baglanyşykly dürli dillerde ýazylan milli mirasymyzyň egsilmez çeşmesi bolan, ata-babalarymyzdan miras galan golýazma nusgalaryny diňe bir ýurdumyzyň çäklerinden däl, eýsem, onuň çäginden daşarda saklanýan ylmy merkezlerden toplamak, öwrenip, halk köpçüligine ýetirmek babatda hem saldamly işler amala aşyrylýar.
Geçirilenseljermeleriň netijesi, edebiýatymyzyň, asyrlaraşa kämilleşen dilimiziň bu ugurda gazananlaryny, taryhyny, ösüş kanunalaýyklyklaryny, gadymy we orta asyr edebiýatynyň hem-de diliniň goňşy halklaryň edebiýatyna, diline, jemgyýetçilik aňynyň ösüşine ýetiren täsiriniň çuňluklaryny we başga-da birnäçe derwaýys meseleleri anyklamaga mümkinçilik berýär.
Halkyň taryhyny öwrenmekde orta asyr taryhçylarynyň eserleri örän gymmatly çeşmeler bolup durýar. Şolaryň biri-de, XVI asyrda Nusaýda ýaşan belli türkmen alymy we taryheysy Salar Baba Gulaly ogly Hyrydarynyň miras goýup giden «Jamygut-taryh» («Taryhyň ýygyndysy») atly eseridir. Onuň Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Dil, edebiýat we milli golýazmalar institutynyň golýazmalar hazynasynyň 526-njy bukjasynda saklanýan nusgasy türkmeniň we ähli türki dilli halklaryň taryhynda iň seýrek duş gelýän ýazuw ýadygärlikleriniň biridir. Çünki bu eser görnükli türkmen taryhçysynyň öz eli bilen ýazan we döreden awtografy bolup, häzire çenli dünýäniň hiç bir ýerinde onuň hatda göçürilen nusgasy hem gabat gelmedi. Dünýäde ýeke-täk nusga bolan bu gymmatly golýazma institutyň hazynasyndaky türkmen diline degişli sene goýlan ýazuw ýadygärlikleriniň arasynda hem iň irkisidir. Golýazmanyň esasy aýratynlyklarynyň biri, onda dünýäniň birnäçe ýurtlarynyň taryhynyň ensiklopediýa görnüşinde gadymdan başlap, tä awtoryň ýaşan döwrüne çenli ylmy we edebi maglumatlar esasynda anyk beýan edilmegidir. Bu hem XVI asyrda ýaşap geçen Salar Baba Gulaly ogly Hyrydarynyň «Jamygut-taryh» atly golýazmasynyň dünýä halklarynyň taryhyny beýan edýän iň ygtybarly we ýer ýüzünde seýrek duş gelýän golýazma hökmünde ÝUNESKO-nyň «Dünýä hatyrasy» atly halkara sanawyna girizilmegi üçin ýeterli esas döredýär.
Taryh, jemgyýetçilik, ahlak-etika ýaly temalary öz içine alýan eser orta asyr türkmen dilinde hem bolsa, ol şol döwrüň gepleşik ýa edebi däl-de, ylmy dilinde ýazylypdyr. Munuň özi şol döwürde türkmen ylmy diliniň kemala gelendigini, eseriň ýörite hünärmen bolaýmasa, häzirki zaman okyjysy üçin düşünmesi kyn boljakdygyny alamatlandyrýar. Halkyň taryhyny, degişli döwür bilen baglanyşykly dil aýratynlyklaryny ylmy nukdaýnazardan öwrenmekde türkmen dilinde saklanyp galan ýazuw ýadygärliklerimiziň arasynda ol aýratyn ähmiýete eýedir.
Salar Baba bu
gymmatly eserini Hywa hanlygynyň Durunda oturýan Horasandaky häkimi Aly Soltanyň
tabşyrygy boýunça XVI asyryň ortalarynda, has dogrusy, 963-964-nji hijri
ýyllarynda (1555-1556-nji ýyllar) gadymdan bäri dünýä meşhur Nusaý şäherinde
ýazypdyr. Bu barada awtor şeýle diýýär: «Biz Jamygut-taryh kitabynyň
girişinde manysy söze barabar bolar ýaly älemiň beýleki etraplarynyň,
welaýatlarynyň we toparlarynyň taryhlaryny onda jem etmegi gerekli
hasaplaýarys....Bu taryhy kitap dokuz ýüz altmyş dördünji ýylda Nusaý
welaýatynda tamam boldy».
Türkmen
taryhçysynyň eseri uly dokuz bölümden ybarat bolup, «Pars patyşalarynyň
beýany», «Oguzyň perzentleriniň, tabynlarynyň we beýleki türkileriň taryhy»,
«Şerhi-haly-Sistan» («Sistanyň ahwalynyň beýany»), «Seljuk neberesiniň taryhy»,
«Hytaýyň taryhy», «Beni-Ysraýyl taryhy», «Efrenjiň (Pereň Ýewropanyň)
taryhy», «Hindistanyň taryhy», «Türki kowumlaryň taryhy» ýaly bölümleri öz
içine alýar. Bu bölümler hem öz aralarynda «Pasyl», «Tabaka» ýaly görnüşlerde
atlandyrylyp, birnäçe kiçi bölümlere, olar hem belli bir hadysa ýa-da şahsyýet
bilen baglylykda dürli möçberli ululy-kiçili bölümçelere bölünýär. Mundan
başga-da, eserde Samanly, Garahanly, Gaznaly, Deýlemli döwletleriniň we Beýik
Seljuk türkmen şadöwletiniň taryhy gyzykly hem-de ygtybarly maglumatlar
esasynda beýan edilýär.
Eserde şahsyýet
we ýer-ýurt atlary gyzyl, käte goýy gara syýa bilen ýörite tapawutly görnüşde
ýazylypdyr. Ýekeje «Seljuk nebereleriniň taryhy» bölümi zer, ýagny gyzyl
çaýylan syýa bilen ýazylypdyr. Şeýle-de bu bölümiň girişinde Seljukly döwletine
we patyşalaryna ýokary baha berlip, şeýle diýilýär:
«Horasan we Yrak
ýurtlarynda Tahyrlylar, Saffarylar, Samanlylar, Gaznalylar,
Deýlemliler we Seljuklylar olara (Abbasly halyflaryna) döwürdeş
patyşalardy. Bu patyşalardan hiç bir kişi Seljuk nesliniň patyşalary ýaly
raýata mähriban bolup, halkyň aladasyny etmändiler. Olaryň döwleti döwründe
dini ylymlary we musulmançylyk kadalaryny işjeňleşdirmek, metjitler,
medreseler, kerwensaraýlar we köprüler bina etmek, wakflar gurmak, alymlara,
ýagşyzadalara, kazylara, seýitlere, ybadathonlara, dindarlara, zahytlara
dowamly peşgeşlerdir aýlyk-günlükler bermek ýaly şeýle bir köp haýyr-yhsanlar
we ýagşylyklar amala aşyryldy welin, hiç patyşa zamanynda beýle zat bolmandy.
Olaryň yzlary heniz hem yslam ýurtlarynda saklanyp galandyr.... Patyşalardyr
hanlara olaryň edep we gylyk-häsiýetlerine eýermek döwletlilige, ýurduň we
milletiň düzgün-nyzamynyň berkemegine sebäp bolar».
Salar Baba hiç
bir patyşalyk barada beýle öwgüli kesgitleme bermändir. Bu awtoryň eserine
millilik nukdaýnazaryndan çemeleşendigini, millilige aýratyn ähmiýet
berendigini görkezýän bir mysaldyr. Ol taryhy eserinde dürli nesilşalyklar,
soltanlyklar hakynda maglumat berende, olaryň alyp baran syýasaty,
jemgyýetçilik gatnaşyklary, medeniýete üns berşi barada hem belli bir derejede
öz garaýşyny beýan edipdir. Taryhda dowam edip gelen uruşlary ýazgaryp,
parahatçylygyň höküm sürmeginiň, medeniýetiň ösmeginiň, halkyň hal-ýagdaýynyň
gowulaşmagynyň döwlet syýasaty bilen berk baglanyşyklydygyny belläp, asudalygy,
döwletiň çäginde ýaşaýan dürli halklaryň agzybirligini, her bir döwletiň dünýä
halklary bilen medeni taýdan dyngysyz hyzmatdaşlykda bolmalydygyny ündäpdir.
Ony ýokarda «Seljuk neberesiniň taryhy» bölüminde getirilen öwgüler hem subut
edýär.
Awtoryň
terjimehaly, ömridöredijiligi hakynda hiç hili maglumat saklanyp galmandyr.
Alymyň «Jamygut-taryhdan» başga-da eseri bolupmy, nirelerde okapdyr we beýleki
gerekli zatlar babatda hiç bir maglumat bize gelip ýetmändir. Ol eseriň
dowamynda öz durmuşy, maşgala ýagdaýy we beýlekiler barada hiç zat ýazmandyr.
Hatda şu eseriň ýazylan gününden soňky ykbaly, kimleriň eline düşendigi,
nirelerde bolandygy hakyndaky maglumatlara-da häzirlikçe duş gelinmedi.
Golýazmada
getirilýän gysgajyk maglumatdan diňe awtoryň adynyň Salar Baba Gulaly ogly
Hyrydarydygy, şol döwürlerde Nusaýda ýaşandygy, bu eserini 1555-1556-njy
ýyllarda ýazandygy, adynyň «Jamygut-taryh» bolandygy belli. Eserden görnüşine
görä, awtor arap, pars we gadymy türki-türkmen dillerini örän sowatly, suwara
bilipdir. Taryh ylmyndanam oňat baş çykarypdyr. Şonuň üçin Aly Soltan oňa türki
halklaryň-da gowy düşünip bilmegi üçin bir taryhy kitap ýazmagy ýa-da
Reşideddiniň «Jamygut-tawaryh» atly pars dilinde ýazan eserini türkmen diline
terjime etmegi tabşyrypdyr. Emma Salar Baba diňe bir Reşideddiniň meşhur
kitabyny terjime etmek bilen çäklenmän, umumy dünýä taryhy bilen baglanyşykly
uly möçberli bir kitap ýazyp, onda dünýäniň köp ýurtlarynyň taryhyny
ýerleşdiripdir. Munuň özi Salar Babanyň taryh ylmy bilen içgin gyzyklanyp,
tabşyryk berilmezinden has öň özi üçin bir taryhy kitap ýazyp başlan bolmagy
mümkin diýdirýär. Onuň geçmiş ylmy bilen gyzyklanýandygyny, bu hakda kitap
ýazyp ýörendigini eşiden Aly Soltanyň oňa ýörite tabşyryk beren bolmagy ahmal.
Çünki Aly Soltanyň ady adatça bolşy ýaly, kitabyň başynda däl-de, ortasyndan
soň getirilipdir. Üstesine-de, esere goýlan seneler hem şol sahypalardan soň
başlaýar. Şeýle-de öňki baplar has giňişleýin berlipdir. Soňky baplarda
nähilidir bir gyssanmaçlyk duýulýar hem-de «Türki kowumlaryň taryhy» atly bölüm
uly hasap bilen alanyň-da, Reşideddiniň «Jamygut-tawaryh» eserinden gysgaldylan
we az mukdarda maglumat goşulan görnüşde «terjime» edilipdir.
Kitapda
ýerleşdirilen maglumatlaryň möçberiniň ululygy-da, onuň köp böleginiň öňden
taýýar bolmasa, iki ýylyň dowamynda (15551556) ýazyp ýa-da «terjime edip»
bolmajakdygyny görkezýär. Elbetde, bu gyssanmaçlygyň sebäbini bilmek
mümkinçiligi ýok. Belki, Aly Soltan howlugandyr ýa-da awtoryň maddy ýagdaýy
bilen bagly bolandyr. Çünki o döwürlerde beýle uly kitap ýazmak üçin kagyz
tapmak-da aňsat düşen däldir. Bu ýagdaýyň döwrüň bulaşyklygynyň täsiri ýa-da
alymyň saglygy bilen bagly bolmagy-da mümkin. Sebäbi alym eserini tamamlap
ýetişmändir. Şonuň üçin ony Aly Soltana bagyş edip ýetişmedik bolarly. Eseriň
ýeketäk nusgada gabat gelmegi, goşmaça göçürilen nusgasynyň bolmazlygy hem şu
çaklamanyň hakykata ýakyndygyny aňladýar.
Türkmen
edebiýatyny öwreniş ylmynda ilkinji gezek 1945-nji ýylda Mäti Kösäýew «Türkmen
halk eposy Gorkut ata kitaby hakda» atly makalasynda bu eser barada agzap,
Salar Babanyň türkmen taryhçysydygyny nygtap geçýär. 2021-nji ýylda belli alym
A.Aşyrow «Kitaby Dädem Gorkut» kitabyny çapa taýýarlap, kitapdaky «Halk pähimi
siňen epos» atly uly göwrümli makalasynda Salar Babanyň bu eserinde Gorkut ata
bilen bagly ýerlerinden mysallar getirip, gysgaça bahalandyrypdyr.
1950-nji ýylda
S.Ahally «Salar Babanyň eserinde Gorkut ata» atly makalasynda, esere seljerme
bermezden, onda Gorkut ata bilen bagly getirilýän maglumatlary asyl nusgada
däl-de, häzirki zaman türkmen dilinde beripdir. 1989-njy ýylda A.Bekmyradow rus
dilinde «Salar baba Gulaly oglunyň Oguznamasynda Gorkut ata hakynda hekaýat»
atly makala ýazýar. Alym onda Gorkut ata bilen baglanyşykly getirilýän
maglumatlary beýleki çeşmelerde (meselem, Abulgazy) duş gelýänleri bilen
deňeşdirip, mynasyp derejede ilkinji seljerme işlerini geçiripdir. Bulardan
başga-da, geçen asyryň ýetmişinji ýyllarynda görnükli türkmen alymy Zylyha
Muhammedowa 365 warakdan ybarat bu eseriň «Oguzyň perzentleriniň, tabynlarynyň
we beýleki türkileriň taryhy» atly bary-ýogy 10 waragy (120 130-njy
waraklary) öz içine alýan bölümini ylmy sözbaşy bilen neşire taýýarlaýar. Emma
ol käbir sebäplere görä, öz wagtynda neşir edilmeýär. Bu işde Salar Babanyň
eseriniň bir bölümi ilkinji gezek dil nukdaýnazaryndan derňelýär. Onuň
orfografiýasy, fonetikasy, leksikasy, käbir sintaktik gurluşy barada ilkinji
derňew geçirilýär. Soňra eseriň teksti we rus diline geçirilen terjimesi, gabat
gelýän düşnüksiz sözleriň sözlügi we taryhy-geografik atlaryň düşündirişi bilen
çapa taýýarlanýar. Z.Muhammedowanyň bu işi özi dünýäden ötenden soň, «Türkmen
arhiwi» žurnalynyň 1994-nji ýylyň 1-2-nji sanlarynda neşir edilýär. Şeýle-de
belli taryhçy alym Nazar Halymow Salar Babanyň bu eseriniň «Oguzyň
perzentleriniň, tabynlarynyň we beýleki türkileriň taryhy» atly bölümini
«Oguznama» ady bilen 1990-njy ýylda özbaşdak kiçeňräk kitapça görnüşinde neşir
etdirýär. Bu neşiriň giň okyjylar köpçüligi üçin niýetlenendigini göz öňünde
tutup, golýazmanyň tekstiniň dilini häzirki zaman türkmen edebi diliniň
kadalaryna golaýlaşdyrypdyr.
Gymmatly taryhy
eseriň şol bölümi 2001-nji ýylda şu makalanyň awtory tarapyndan taýýarlanyp,
neşir edildi. Şonda ol giň okyjylar köpçüligi üçin niýetlenilendigi sebäpli
onuň dili häzirki zaman türkmen diliniň kadalaryna has-da ýakynlaşdyryldy.
Şeýle-de bölümde duş gelýän 9287 sözdür söz düzümleri 2013-nji ýylda çap edilen
II jiltden ybarat «Gadymy türkmen diliniň sözlügi» we 2021-nji ýylda çap edilen
lll jiltden ybarat «VIII XVII asyr türkmen diliniň sözlügi» atly kitaplara
girizildi. Bulardan başga-da, golýazmanyň 44 warakdan ybarat «Pars
patyşalarynyň beýany» atly bölümi 1996-njy ýylda Milli golýazmalar institutynyň
alymlar topary tarapyndan neşir edildi. Onda käbir fonetik üýtgeşmeleriň
(meselem: bolur bolar, gelür geler we ş.m.) we düşnüksiz sözleriň
gapdalynda ýaýyň içinde terjimesiniň berlendigini hasaba almasaň, metiniň
tekstiň asyl nusgasy doly saklandy. Ylmy neşirlerde giňden ulanylýan bu ýörelge
giň halk köpçüligi üçin eseriň manysyna düşünmekde belli bir derejede kynçylyk
döretse-de, taryhçy hem dilçi alymlar üçin bahasyz çeşme bolup hyzmat edýär.
Çünki beýle usul köne türkmen elipbiýini bilmeýän alymlaryň orta asyr türkmen
ýazuw diliniň fonetik, morfologik we sintaksis taýdan aýratynlyklaryny
seljermäge gymmatly çeşme hökmünde uly mümkinçilik berýär
Şu
maglumatlardan belli bolşy ýaly, häzire çenli 365 warakdan, ýagny 730 golýazma
sahypasyndan ybarat bu gymmatly eseriň bary-ýogy 54 waragy 108 sahypasy neşir
edilipdir. Görnüşi ýaly, eser bilen baglanyşykly işleriň aglabasy
Garaşsyzlygymyzy alanymyzdan soň ýerine ýetirilipdir. Türkmen alymlarynyň bu
kitap bilen baglanyşykly alyp baran işleri şulardan ybarat: eseriň «Oguzyň
perzentleriniň, tabynlarynyň we beýleki türkileriň taryhy» atly bölümini
azerbaýjan alymy Ismihan Osmanly 2001-nji ýylda taýýarlanylan nusgasy esasynda
azerbaýjan diline terjime edip, «Sözbaşy» ýazyp, halk köpçüligine ýetiripdir.
Salar Babanyň oguzlar we Gorkut ata bilen bagly bölümçeleri bilen baglanyşykly
türk we azerbaýjan dillerinde hem birnäçe makalalaryň ýazylandygyny, ýöne
olarda-da türkmen alymlarynyň bu baradaky işinden peýdalanylandygyny bellemek
gerek.
Görnüşi ýaly,
«Pars patyşalarynyň beýany» hem-de «Oguzyň perzentleriniň, tabynlarynyň we
beýleki türkileriň taryhy» atly bölümleriniň halk köpçüligine ýetirilendigini
hem-de golýazmada bary-ýogy 20 sahypalyk kiçijik bölüm baradaky ylmy-barlag
işini we käbir makalalary hasaba almasaň, eseriň umumy we aýratyn taraplary
entek ylmy jemgyýetçiligine nämälimligine galýar.
Salar Babanyň bu
işini özbaşdak bir eser hökmünde görkezmek bolar. Ony käbir alymlaryň
tassyklaýşy ýaly, doly manysynda Fazlulla Reşideddiniň «Jamygut-tawaryh»
eseriniň terjimesi hasap etmek bolmaz. Dogry, Salar Baba bu işini ýazanda,
Fazlulla Reşideddiniň «Jamygut-tawaryh» eserinden giňden peýdalanypdyr. Hatda
onuň mongollar bilen bagly ýerini Fazlulla Reşideddinden gysgaldylan görnüşde
terjime edendigini hem inkäretmek bolmaz.
Bu taryhy
ýygyndyda biri-birinden az-kem tapawutlanýan Oguz hana we oguzlaryň gadymy
taryhyna degişli «Oguznama» eseri iki ýerde getirilipdir. Onuň birinjisi, dürli
çeşmelerden peýdalanan Salar Babanyň öz gelen netijesi boýunça taýýarlanan
«Oguznamasy», ikinjisi bolsa, mongollar bilen baglanyşykly bölümde gelip,
Reşideddinden terjime edilipdir.
Aslynda,
«Oguznamalar» ýazylanda, köplenç, oguzlaryň mongollara dahylly ýerleri bilen
birlikde, mongollaryň gadymy ata-babalary, olaryň tire-taýpa bölünişikleri-de
az-kem getirilýär. Muny biz Ýazyjy ogly Alynyň «Seljuk türkmenleriniň taryhy»
(«Oguznama») atly eserinde hem görýäris.
Salar Baba bu
kitabyny ýazmakda peýdalanan eserlerini we olaryň awtorlaryny ýatlap geçmegi
özüniň borjy hasaplapdyr. Olaryň hatarynda «hekimleriň buýsanjy» lakamly Abu
Reýhan Birunynyň eserlerini, «Keşmir patyşalarynyň taryhy», «Zübdetit-tawaryh»
«Milel we nihel» atly kitaplary, Fazlulla Reşideddiniň «Jamygut-tawaryh»
eserini we beýleki çeşmeleri anyk agzap geçýär. Ol Kurany Kerim, Töwrat, Injil
ýaly dini kitaplardan hem ýerlikli peýdalanypdyr. Umuman alanyňda, taryhçy
alymyň öz maglumatlaryna görä, hemmesiniň adyny doly agzamasada, kyrkdan gowrak
dürli taryhy, edebi we dini çeşmelerden peýdalanandygy belli bolýar. Ol diňe
Hindistanyň taryhy bilen bagly peýdalanan çeşmeleri barada şeýle ýazýar:
«Hindistanyň...örän giňdigi, patyşalarynyň sansyzdygy, rowaýatçylarynyň
çensiz-çaksyzdygy, ynam we adatlarynyň yslama we imanlylara tersdigi sebäpli bu
ýurtlarda bir adam hem olaryň taryhyndan bolmalysy ýaly habarly däldi. Käbir
erkin peýdalanylan zatlar hem rowaýatçylaryň rowaýatlary bilen
...syýahatçylardan eşidilen zatlardy. Käbir zatlar bolsa, «hekimleriň buýsanjy»
Abu Reýhan Birunynyň ýazan kitabyndan,...Deli patyşalaryna degişli käbir
rowaýatlardyr hekaýatlar bolsa, "Keşmir patyşalarynyň taryhyndan",...Kemalşeri
Bahşynyň rowaýatlaryndan peýdalanyldy«. Bu maglumatlar Salar Babanyň taryhy
kitabynyň ygtybarlylygyny has-da artdyrýar.
Salar Babada
getirilýän Oguznamalar baradaky maglumatlar onuň özünden soňky türkmen
şahyrlaryna we taryhçy alymlaryna ýiti täsir edipdir. Hywa hany Abulgazy
Bahadur hanyň «Şejereýi-teräkime» we «Şejereýi-türk» atly eserleri, Nurmuhammet
Andalybyň «Oguznama» poemasy, Dana Atanyň «Oguznamasy» döredilende, näbelli
awtor tarapyndan «Oguznamanyň» Gazan nusgasy taýýarlananda hem Salar Babanyň bu
eserinden giňden peýdalanylandygyny, meşhur eseriň olara oguzlaryň taryhy bilen
bagly «Oguznamanyň» türkmen dilinde döremegine itergi berendigini çaklasa
bolar. Sebäbi «Oguznamalaryň» uýgur hatyndaky nusgasyny hasap etmeseň, olaryň
bize gelip ýeten, köne türkmen elipbiýinde ýazylan ilkinjisi Salar Babanyň şu
eseridir. Ol diňe bir türkmenler üçin däl, awtoryň ýörite belleýşi ýaly, pars
we arap diline düşünmeýän ähli türki dillerde gürleýän milletlere
türkmenlere, özbeklere, garagalpaklara, gazaklara, azerbaýjanlara, türklere we
beýleki türki halklara dünýä taryhy bilen tanyşmaga uly mümkinçilik açypdyr.
Olaryň taryh bilen bagly ylymlarynyň artmagyna ýardam beripdir.
Rahmanberdi GODAROW,
Tiirkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň
Magtymguly adyndaky Dil, edebiýat we milli golýazmalar institutynyň bölüm müdiri,
filologiýa ylymlarynyň kandidaty.