Ylmy edaralar

Magtymguly adyndaky Dil we Edebiżat instituty

Baş sahypaYlymlar akademiżasy
Ylmy dolandyrmak we ylmy-barlag işleri guramak
Ylmy edaralar
Baş sahypa  Bize hat żaz  Atgarma
     

Döwlet ylmy-tehniki syýasaty
Ylmy dolandyrmak we ylmy-barlag işleri guramak
Maglumat
Taslamalar

Merkezi ylmy kitaphanasy
Arhiw

Habarlar

Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynda «Saglygyň sakasy ruhubelentlikdir» atly ylmy seminar-maslahaty geçirildi

2017-09-28

"Harby adalgalaryň sözlügi" neşir bolup çykdy

2007-09-17

Sözlük Türkmenistanyň Milli ýaragly güýçleriniň düzgünnamalaryna, taktika, atyş, nyzam taýýarlygyna, Raýat goranyşyna, harby tehnika, söweş sungatyna, harby gullukçylaryň gündelik hajatlaryna we ş.m. degişli 5000 çemesi sözlük makalalaryny öz içine alýar.




Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat instituty.

744000, Aşgabat ş. Bitarap Türkmenistan şaýoly, 15;

Tel: (+99312) 94-18-90, faks: (+99312) 94-15-95;

e-mail: Language_literature@mail.ru, dil_edebiyat.gaznaly@bk.ru

Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynda 7 sany ylmy bölüm we fonetik barlaghana hereket edýär.

1. Häzirki zaman türkmen dili bölümi.

— Fonetik barlaghana.

2. Sözlükçilik, adalgaşynaslyk we dil medeniýeti bölümi.

3. Diliň taryhy we şiwe öwreniş bölümi.

4. Häzirki zaman türkmen edebiýaty bölümi.

5. Edebiýat nazaryýeti we edebi gatnaşyklar bölümi.

6. Magtymgulyny öwreniş we edebi miras bölümi.

7. Halk döredijiligi bölümi.

Institutyň ylmy bölümlerinde we fonetik barlaghanada aşakdaky işler amala aşyrylýar:

Häzirki zaman türkmen dili bölümi türkmen diliniň fonetikasynyň we grammatikasynyň wajyp meselelerini çuňňur we hemmetaraplaýyn öwrenýär. Şonuň ýaly-da, türkmen dilinde dürli grammatik serişdeleriň ulanylyşy, sözleriň ýasalyş ýollary, dürli söz toparlarynyň many, gurluş, ulanyş aýratynlyklary we sözlemler bilen baglanyşykly meseleleriň üstünde iş alyp barýar. Şu bölümiň düzümindäki fonetik barlaghana hormatly Prezidentimiziň alyp beren täze enjamlary esasynda türkmen diliniň çekimli we çekimsiz sesleriniň aýdylyş aýratynlyklaryny, sözlemleriň intonasiýa gurluşyny, söz, fraza basymlarynyň sözleýişde üýtgeýiş kanunalaýyklyklaryny we lingwistik hyzmatlaryny öwrenýär. Türkmen diliniň ses gurluş aýratynlygy beýleki dilleriňki bilen deňeşdirilip, ylmy derňewe çekilýär, olaryň umumylyklary we aýratynlyklary ylmy esasda ýüze çykarylýar.

Sözlükçilik, adalgaşynaslyk we dil medeniýeti bölüminde sözleriň, adalgalaryň manylary, olaryň many gatnaşyklarynyň meseleleri çuňňur öwrenilip, düşündirişli, iki dilli, adalgaşynaslyk we kesp-kär, hünär bilen baglanyşykly sözlükler, şeýle-de, orfoepik, orfografik we frazeologik sözlükleri düzmekligiň üstünde iş alnyp barylýar. Mundan başga-da, türkmen edebi dilini kämilleşdirmek maksady bilen, dili kadalaşdyrmagyň dürs ýazuw, dürs aýdylyş meseleleri öwrenilýär we edebi aýdylyşyň, edebi söz ulanylyşyň, grammatikanyň, stilistikanyň düzgünleri yzygiderli kämilleşdirilýär.

Diliň taryhy we şiwe öwreniş bölümi türkmen diliniň taryhy ösüş ýagdaýyny öwrenmek bilen, onuň gadymy çeşmelere, ýazuw ýadygärliklerine bolan mynasybetini we dilimiziň gadymy ýazgylara bolan gatnaşygyny hem-de türkmen sözleriniň goşulmalarynyň gelip çykyşyny, ösüşini anyklaýar, olaryň aslyny dikeltmekdäki ýollaryny we tärlerini yzarlaýar.Türkmen diliniň taryhynyň beýleki halklaryň diliniň taryhyna bolan gatnaşyklaryny ylmy esasda derňew edýär. Ýerli gepleşiklerimiziň maglumatlaryny ýazuw çeşmeleri bilen utgaşdyryp öwrenýär.

Häzirki zaman türkmen edebiýaty bölümi türkmen edebiýatynyň meselelerini içgin yzarlaýar. XX asyryň türkmen edebiýatynda ýüze çykan edebi täzelikleri ylmy esasda öwrenýär. Garaşsyzlyk döwrüniň edebiýatynyň dürli ugurlaryny açyp görkezýän ylmy meseleleri derňemek bilen, onuň özboluşly aýratynlyklaryny ýüze çykarýar. Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwrüniň edebiýatynyň döredijilik gözleglerini derňemek bilen baglanyşykly meseleleriň üstünde ylmy iş alyp barýar.

Edebiýat nazaryýeti we edebi gatnaşyklar bölümi edebiýaty öwreniş ylmynda edebi-nazary pikirleriň ösüşini, çeper edebiýatyň esasy aýratynlyklaryny, edebi eserleriň mazmun-forma birligini, çeper keşbiň görnüşlerini, çeper eseriň gurluşyny, sýužetini, eseriň hem gahrymanyň dilini, ýazyjynyň stilini, şygyr gurluş esaslaryny we edebi prosesiň ösüşini öwrenýär. Eserleriň çeperçilik dünýäsini seljermek bilen, olaryň halkylyk, millilik, taryhylyk derejelerini kesgitleýär. Edebi gatnaşyklaryň döreýşini we her halk bilen guralan edebi gatnaşygyň özboluşly häsiýetini ýüze çykarýar.

Magtymgulyny öwreniş we edebi miras bölümi türkmen nusgawy edebiýatynyň köp asyrlyk edebi mirasyny ylmy taýdan düýpli öwrenýär, gadymy döwürlerden XX asyra çenli bolan döwürde ýaşan hem döreden türkmen nusgawy şahyrlarynyň edebiýatymyzyň taryhyndaky mynasyp ornuny, olaryň döreden eserleriniň milli we umumadamzat gymmatlyklaryny nazarlaýan häsiýetlerini kesgitleýär. Magtymguly Pyragynyň döredijiligini köptaraplaýyn hem çuňňur ylmy barlaga çekýär.

Halk döredijiligi bölümi türkmen halk döredijiliginiň nusgalarynyň iň gadymy döwürden başlap ähli görnüşlerini toplaýar we derňewe çekýär hem-de olary ylmy dolanyşyga girizýär. Halk döredijilik eserleriniň döwre görä döreýiş hem ösüş aýratynlygyny ylmy esasda ýüze çykarýar. Halk döredijiliginiň nusgalarynyň dürli görnüşlerini çapa taýýarlaýar we halk köpçüligine ýetirýär.

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat instituty Türkmenistanyň Prezidentiniň ylmyň ileri tutulýan ugurlary hem-de dil bilimi we edebiýaty öwreniş ylmy baradaky ýörelgelerinden,Türkmenistanda ylym ulgamyny ösdürmegiň 2017-2023-nji ýyllar üçin döwlet Maksatnamasyndan ugur alyp, institut dil bilimi hem-de edebiýaty öwreniş ylmy bilen bagly düýpli ylmy-barlaglary geçirmek; türkmen dil biliminde we edebiýatynda ylmy barlaglaryň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitlemek; türkmen diliniň we edebiýatynyň taryhyny öwrenmek; türkmen diliniň dürli ugurlary boýunça düşündirişli sözlüklerini, şeýle hem adalgaşynaslyk, iki dilli, köp dilli, gepleşik we hünärmençiligine degişli sözlüklerini düzmek; türkmen diliniň, edebiýatynyň beýleki halklaryň dillerine we edebiýatlaryna bolan gatnaşygyny öwrenmek babatda ylmyň häzirki zaman gazananlaryny umumylaşdyrmak; türkmen halkynyň medeni we ruhy mirasyny wagyz etmek işlerini alyp barýar.

2016-njy ýylda institutyň ylmy işgärleri tarapyndan ylmy žurnallarda we gündelik metbugatda 135 sany makala çap edildi. Türkmenistanyň Çuňňur Hormatlanýan Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň hut özüniň başlangyjynda we howandarlygynda düzülip gutarylan «Türkmen diliniň düşündirişli sözlüginiň» 2 jiltligi we «Türkmen diliniň orfografik sözlügi» Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň dilçi-sözlükçi alymlary tarapyndan düzülip, Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda hormatly Prezidentimiziň umumy redaksiýasynda neşir edildi hem-de giň halk köpçüligine ýetirildi.

2011-2016-njy ýyllar aralygynda çap edilen işleriň sany:

1. «Türkmen diliniň zergärçilik leksikasy» (Kyýasowa Gyzylgül, Aşgabat, Ylym, 2011ý.).

2. «Türkmen poeziýasynyň milli aýratynlyklary» (Gurbanowa Şirin, Aşgabat, Ylym, 2011ý.).

3. «Türkmen dilinde söz basymy» (Nurmuhammedow Amanmuhammet, Aşgabat, Ylym, 2012ý.).

4. «Türkmen diliniň stilistikasy» (Nepesow Gylyç, Aşgabat, Ylym, 2012ý.).

5. «Ahmet Bekmyradowyň ylmy mirasy» (Atdaýewa (Ersaryýewa) Maral, Aşgabat, Ylym, 2012ý.).

6. «Türkmen dilinde sözüň singarmonizm hadysasy» (Nurmuhammedow Amanmuhammet, Aşgabat, Ylym, 2013ý.).

7. «Magtymgulynyň çeper dili» (Nepesow Gylyç, Aşgabat, Ylym, 2014ý.).

8. «Magtymgulynyň şygyrlarynda adalgalar» (Gummanowa Güljemal, Aşgabat, Ylym, 2014ý.).

9. «Pyragynyň paýhas ummany» (Makalalar ýygyndysy, Aşgabat, Ylym, 2014ý.).

10. «Magtymguly. Şygyrlar ýygyndysy» (Hytaý dilinde, Şinjian döwlet uniwersiteti, Neşirýat merkezi, 2014ý.).

11. «Махтумкули. Избранные стихотворения» (Rus dilinde, Ашхабад, Ылым, 2014г.).

12. «Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi». I, II jiltleri. Türkmenistanyň Çuňňur Hormatlanylýan Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň umumy redaksiýasy bilen. Aşgabat, TDNG, 2016ý, 50 000 söz. Düzüjiler: G.Kyýasowa, A.Geldimyradow, H.Durdyýew.

13. «Türkmen diliniň orfografik sözlügi». Türkmenistanyň Çuňňur Hormatlanylýan Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň umumy redaksiýasy bilen. Aşgabat, TDNG, 2016ý, 110 000 söz. Düzüjiler: G.Kyýasowa, A.Geldimyradow, H.Durdyýew.

Institutyň ylmy işgärleri, aspirantlary, ýaş alymlary halkara ylmy maslahatlara işjeň gatnaşdylar:

— Türkmenistanyň Prezidenti hormatly Gurbanguly Berdimuhamedowyň Kararyna laýyklykda, 2016-njy ýylyň 20-21-nji apreli aralygynda geçirilen «Türkmen bedewi we dünýäniň seýisçilik sungaty» atly VIII halkara ylmy-amaly maslahatynda institutyň ylmy işgärlerinden, aspirantlaryndan 4 sanysy ylmy çykyş etdi;

— 2016-njy ýylyň 27-29-njy sentýabry aralygynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen «Syýahatçylyk we gezelenç» atly halkara syýahatçylyk sergisine we maslahatyna institutyň aspiranty gatnaşyp, çykyş etdi;

— 2016-njy ýylyň 2-3-nji noýabry aralygynda geçirilen «Görogly» şadessanynyň dünýä medeniýetindäki orny" atly halkara ylmy maslahatynda institutyň ylmy işgärlerinden, aspirantlaryndan 7 sanysy ylmy çykyş etdi;

— 2016-njy ýylyň 12-13-nji iýuny aralygynda geçirilen «Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahatynda institutyň ylmy işgärlerinden, aspirantlaryndan we dalaşgärlerinden jemi 23 sanysy ylmy çykyş etdi.

2016-njy — Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda halkara derejesinde guralan çärelere işjeň gatnaşyldy:

1. Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň direktory f.y.k. G.H.Kyýasowa 2016-njy ýylyň 24-27-nji apreli aralygynda Russiýa Federasiýasynyň Tatarystan Respublikasynyň Kazan şäherinde tatar edebiýatynyň klassygy Gabdulla Tukaýyň doglan gününiň 130 ýyllygy mynasybetli geçirilen ylmy-amaly maslahata, şonuň bilen bagly çärelere gatnaşdy we çykyş etdi;

2. Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň direktory f.y.k. G.H.Kyýasowa 2016-njy ýylyň 18-28-nji iýuny aralygynda Ýaponiýanyň Tokio şäherinde geçirilen «Merkezi Aziýa döwletleriniň medeni mirasy» atly ylmy maslahata, şonuň bilen bagly çärelere gatnaşdy we çykyş etdi;

3. Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň direktory f.y.k. G.H.Kyýasowa 2016-njy ýylyň 28-nji sentýabryndan 1-nji oktýabry aralygynda Azerbaýjan Respublikasynyň Baku şäherinde geçirilen V Baku halkara gumanitar forumyna,şonuň bilen bagly çärelere gatnaşdy.

2014-nji ýylda beýik akyldar, türkmeniň nusgawy şahyry Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 290 ýyllyk ýubileý toýy bilen bagly türkmen alymlary tarapyndan hytaý diline terjime edilen Magtymguly Pyragynyň şygyrlary Hytaýyň Şinjiaň uniwersitetiniň alymlary tarapyndan redaktirlenip, doly çapa taýýarlanyldy. Magtymguly Pyragynyň hytaý dilindäki goşgular ýygyndysy türkmen we hytaý dostlugynyň nyşany hökmünde Hytaýyň Şinjiaň uniwersiteti tarapyndan çap edildi.

Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat instituty ABŞ-yň Waşington uniwersiteti bilen yzygiderli ylmy hyzmatdaşlyk saklaýar. 2016-njy ýylyň 11-nji iýunynda institutda ABŞ-yň Waşington uniwersitetiniň Lingwistika kafedrasynyň müdiri professor, doktor Riçard Raýd institutda boldy. Ol dilçi alymlar bilen fonetik barlaglar dogrusynda pikir alyşdy. Prof. Riçard Raýd hormatly Prezidentimiziň institutyň fonetik barlaghanasyna alyp beren täze enjamlary bilen tanşyp, onuň abzallaşdyrylyşyna uly baha berdi. Daşary ýurtly myhman täze enjamlar esasynda synag geçirmekligiň we şonuň netijesinde anyk ylmy maglumatlar almaklygyň mümkindigini mälim etdi. Soňra prof. Riçard Raýd dilçi alymlar bilen «Kompýuter lingwistikasynyň» amaly hem-de ylmy meseleleri esasynda ýörite seminar okuwyny geçdi. Oňainstitutyň dilçi alymlary, aspirantlar we Türkmenistanyň ýokary okuw mekdepleriniň professor mugallymlarynyň birnäçesi gatnaşdy. Türkmen dilçi alymlary daşary ýurtly alym bilen ylmyň we tehnologiýanyň ösýän häzirki döwründe dil biliminde wajyp meseleleriň biri bolan kompýuter lingwistikasy we ony ösdürmegiň usullary barada pikir alyşdylar. Netijede, dünýä ülňülerine laýyk gelýän fonetik barlaghanada milli dilimizi beýleki diller bilen ylmy taýdan deňeşdirip öwrenmäge we bu ugurda daşary ýurtly alymlar bilen tejribe alyşmaga mümkinçilikleriň bardygyny görkezdi.

2016-njy ýylyň 11-nji iýunynda Azerbaýjanyň Milli ylymlar akademiýasynyň wise-prezidenti akademik Gabibbeýli Isa Akper ogly bilen duşuşyk guraldy. Onda türkmen we azerbaýjan ylmy gatnaşyklarynyň taryhy, şu güni we geljegi bilen bagly söhbet guraldy hem-de ikitaraplaýyn ylmy hyzmatdaşlygy has-da giňeltmekligiň ýollary hakynda giňişleýin gürrüň edildi.


e-mail: ast.info@science.gov.tm © 2003-2019, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy