Makalar

KÄMILLIK MEKDEBI

Baş sahypaYlymlar akademiżasy
Maglumat
Makalar
Baş sahypa  Bize hat żaz  Atgarma

Döwlet ylmy-tehniki syýasaty
Ylmy dolandyrmak we ylmy-barlag işleri guramak
Maglumat
Taslamalar

Merkezi ylmy kitaphanasy
Arhiw



Halyçylyk sungatynyň waspy

Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.

Ylmy barlaglar we çözgütler

Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.

Himiya instatituty: Gin mumkinçilikler, aydyn maksatlar

Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.

PÄHIM-PARASAT ÇEŞMESI

Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.

Türkmen ylmynyň ýaş zehinlerıne sylaglar gowşuryldy

Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.

Belent sepgitleri nazarlaýan ylmy döredijilik

Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.

Ylym — häzirki eýýamyň osüş guraly

Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.

Ylmyň meşhur ussatlary

Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.

«IT GELDI — GUT GELDI»

Halkymyz «It geldi — gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.

GADYMYÝETE BAGYŞLANAN ÖMÜR

Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.

MIRAS MUKADDESLIGI

«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.

Şöhratly taryhymyz ruhy binýadymyz

Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler döredilip, binalar gurlupdyr.

BAG — ZEMINIŇ ZYNATY

Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.

MILLI MIRASYMYZDA GAWUNYŇ ORNY

Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň hünärmenleri ylmy ekspedisiýanyň maglumatlaryny toparlara bölýärler

Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.

TARYHYŇ ÝANY

Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.

HÜWDI SANAWAÇLARY

Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.

GOWHERIň GYMMATYNY SARRAF BILER

Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.

ÖSÜMLIKLERIN GENETIKA BANKY AZYK HOWPSUZLYGYNYŇ ESASY ŞERTI

Häzirki döwürde iň wajyp mesele­leriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplu­mynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.

ÄHLI ÖSÜŞLERIŇ ÖZENI

Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.

RÖWŞEN GELJEGIŇ KEPILI

Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.

YLMY AÇYŞLARA RUHLANDYRÝAR

Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.

AGZYBIRLIK WE WATANSÖÝÜJILIK MEKDEBI

Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.

Türkmenistanda ösümlik dünýäsiniň köp dürliligini gorap saklamak boýunça uly gözleg işleri alnyp barylýar

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry — daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.

Arheologiýa: taryhy tapyndylaryň döwrebap seljermesi

Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.

Parfiýa atlary: geçmişden — şu güne

Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.

ULY TOÝUŇ SÄHEDI: SANLARDAKY ROWAÇLYK ALAMATLARY

Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sar­pa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.

Ösümlikleriň introduksiýasy derman önümçiligiň we başga birnäçe önümçiligiň öňünde täze mümkinçilikleri açýar

Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.

Nusaý: şu günden gadymy geçmipe nazar

Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.

Bezgli Deräniň Syry

Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10ó11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.

REPETEK — OÜNÝÄ DEREJESINDÄKIGÖZELLIK

Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.

TÜRKMEN "STOUNHEJI"!?

Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.

«Türkmenistan» gazeti,

2016-11-11

Medeniýet halkyň kalbydyr

KÄMILLIK MEKDEBI

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.

Türkmenler dünýäde iň gadymy halklaryň biridir. Şu toprakda ýaşan iň gadymy sak-massagetleriňdir beýleki taýpalaryň süýrikelleli ýewropoid jynsly bolmagy olaryň türkmenleriň ata-babalary bolandygyny seksiz subut edýär. Şonuň üçin häzirki türkmenler Türkmenistanda iň gadymy ýerli halkdyr. Şu toprakda emele gelen medeniýetin, sungatyň, edebi mirasyň ýeketäk eýesi hem şek-şübhesiz türkmenlerdir.

Halkymyzyň şöhratly geçmişi häzirki neslimiz üçin nusga alarlyk edep mekdebidir. Şu toprakda ýaşan gadymy sak-massagetler ata-babalarymyzyň diňe bir daşky görnüşiniň häzirki türkmenlere çalymdaşlygy bilen bir hatarda, edim-gylymy hem şu günki türkmenleriňkä gabat gelýär.

Tas iki müň bäş ýüz ýyl owal şu topraga syýahata gelen, taryhyň atasy hasaplanýan Gerodot: «Sak-massagetler, ol ýerde ýaşaýan beýleki taýpalardan tapawutlylykda, ýaşulularyna aýratyn hormat goýýan ekenler, olar gelin-gyzlaryna hem aýratyn mähirli garaýarlar. Şonuň üçin olaryň arasynda köp aýallylyk hem hasiýetli däl» diýip ýazypdyr. Taryhy maglumatlardan belli bolşy ýaly, şu toprakda Parfiýa şalygyny esaslandyran pederlerimiz her ýylda ýaşulular bilen geňeş edip, indiki etjek işleri üçin olardan ak pata alýan ekenler. Edil häzirki döwürde-de halkymyzda haýyrly işiň başy tutuljak bolunsa, ýaşululardan ak pata alynýandygy hemmämize mälimdir. Her ýyl geçirilýän Türkmenistanyň Ýaşulularynyň maslahaty hem munuň aýdyň mysalydyr.

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şeýle diýýär: «Biziň ösen döwletimize, kämil jemgyýetimize laýyk aňyýetimiz we ruhy binýadymyz bolmalydyr. Munuň üçin biz hemişe ata-babalarymyzyň ýokary ylmy akyl ýetirişine, ösen dünýägaraýşyna şaýatlyk edýän gymmatly mirasymyza ýüzlenýäris. Ylmyň dürli ugurlarynda, tejribede-de, adamzat üçin haýyrly ýörelge-garaýyşlarda-da dünýäniň medeni ösüşine ummasyz goşant goşan türkmen alymlarynyň atlaryny, taglymatlaryny halkymyza ýetirýäris».

Medeniýet ulgamynyň nazary esaslarynyň döwrüň talabyna görä yzygiderli kämilleşdirilmegi ýurduň ösen döwletleriň hataryna diňe bir ykdysady babatda däl, eýsem, ylymly, bilimli, ýokary medeniýetli jemgyýet hökmünde goşulmagy üçin örän wajypdyr. Medeniýet bilen jemgyýetiň köptaraply arabaglanyşygy, onuň jemgyýetiň ösüşine edýän işjeň täsiri medeniýet baradaky ylmy köp sanly jemgyýetçilik ylymlarynyň obýektine öwürýär. Medeniýet döräli bari jemgyýeti ösdürmegiň we özgertmegiň esasy güýji bolup çykyş edip gelýär. Şoňa görä-de, medeniýet biziň ýurdumyzyň hem alyp barýan içeri we daşary syýasatynda uly üns berilýän esasy ugurlaryň biri hökmünde örboýuna galýar.

Adamzat jemgyýetçiliginiň, medeniýetiniň kemala gelmegi adamyň zähmet çekmek ukyby bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Çünki zähmet çekmek adamyň ýaşaýşynyň, hakykatdan-da, esasy şerti bolup durýar. Hut zähmet çekmek arkaly adam diňe bir özüniň daşky tebigatyny däl, eýsem, içki dünýäsini, öz duýgularyny we pikirlerini, gözýetimini, bir söz bilen aýdanyňda, özüni özgerdýär. Zähmet bilen birlikde we onuň esasynda adamyň pikirlenişi we medeniýeti ösýär.

Medeniýet «cultura» diýen latyn sözi, bolup, ilki bejermek, täzeden işlemek, ýeri kämilleşdirmek, ekine taýýarlamak ýaly manylary beripdir. Bu düşünje häzirki wagtda ulanylýan «agromedeniýet» sözi bilen bir manydadyr. Wagtyň geçmegi bilen bu düşünje göçme maňa eýe bolup, «kämil görnüşe getirmek», «aladasyny etmek», «goramak», «terbiýelemek» — adamy medeniýetleşdirmek, onuň ukyp-başarnygyny ruhy durmuşy arkaly kämilleşdirmek ýaly manylary aňladypdyr. «Medeniýet» adalgasynyň mazmuny greklerde örän çeper beýan edilýär: ekerançylykda oňat hasyl almak üçin oňat topragyň, oňat tohumyň, tejribeli daýhanyň birleşmeginiň zerur bolşy ýaly, adamy terbiýelemek üçin hem ylymly, bilimli, parasatly terbiýeçi zerurdyr.

Şunuň bilen baglylykda medeniýet, ýagny ylymlylyk, bilimlilik, siwilizasiýa, çeper nazaryýet we tejribe gönüden-göni aşakdaky meseleler bilen baglanyşykly bolupdyr: adam we döwlet, adam we taryh. Şeýlelikde, bu aýdylanlar taryhy-jemgyýetçilik tejribesinde ösüp, medeniýet we filosofiýa giden bir bitewi hadysany emele getirýär. Medeniýeti şahsyýetiň we döwletiň ideal birligi hökmünde göz öňüne getiren Siseron onuň iki tarapyny belleýär: jemgyýetçilik ýagdaýy we ruhy iş. Bu bolsa medeniýetiň düýp manysynyň adamy döwletiň mynasyp raýaty edip ýetişdirmekdedigini aňladýar. Bu işde filosofiýa esasy gural bolup hyzmat edýär. Şu nukdaýnazardan seredenimizde, türkmen medeniýetiniň yzygiderli kämilleşmeginde hormatly Prezidentimiziň halkymyza peşgeş beren ylmy-çeper, filosofik eserleriniň ähmiýeti iňňän uludyr.

Aslynda, hormatly Prezidentimiz halkymyzyň medeniýetine örän ýokary baha berip, ony ylmy hem halkyň taryhy mirasyna daýanyp ösdürmek üçin ähli şertleri döredip berýär. Hut medeniýet häzirki döwürde halklaryň arasyndaky dost-doganlyk gatnaşyklaryny ösdürmekde kuwwatly gural hökmünde çykyş edýär. Türkmen medeniýetini ösdürmäge uly üns berýän hormatly Prezidentimiz «Medeniýet halkyň kalbydyr» diýmek bilen onuň tutuş halk üçin kämillik mekdebidiginiň manysyny doly açyp görkezýär.

Myratgeldi ANNAÝEW,
TYA-nyŇ Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň
esasy ylmy işgäri, filologiýa ylymlarynyň kandidaty.


© 2003-2017, TŁrkmenistanyň Ylymlar akademiýasy.