Makalar

Arheologiýa: taryhy tapyndylaryň döwrebap seljermesi

Baş sahypaYlymlar akademiıasy
Maglumat
Makalar
Baş sahypa  Bize hat ıaz  Atgarma

Döwlet ylmy-tehniki syýasaty
Ylmy dolandyrmak we ylmy-barlag işleri guramak
Maglumat
Taslamalar

Merkezi ylmy kitaphanasy
Arhiw



Halyçylyk sungatynyň waspy

Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.

Ylmy barlaglar we çözgütler

Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.

Himiya instatituty: Gin mumkinçilikler, aydyn maksatlar

Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.

PÄHIM-PARASAT ÇEŞMESI

Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.

Türkmen ylmynyň ýaş zehinlerıne sylaglar gowşuryldy

Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.

Belent sepgitleri nazarlaýan ylmy döredijilik

Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.

Ylym — häzirki eýýamyň osüş guraly

Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.

Ylmyň meşhur ussatlary

Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.

«IT GELDI — GUT GELDI»

Halkymyz «It geldi — gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.

GADYMYÝETE BAGYŞLANAN ÖMÜR

Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.

MIRAS MUKADDESLIGI

«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.

KÄMILLIK MEKDEBI

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.

Şöhratly taryhymyz ruhy binýadymyz

Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler döredilip, binalar gurlupdyr.

BAG — ZEMINIŇ ZYNATY

Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.

MILLI MIRASYMYZDA GAWUNYŇ ORNY

Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň hünärmenleri ylmy ekspedisiýanyň maglumatlaryny toparlara bölýärler

Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.

TARYHYŇ ÝANY

Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.

HÜWDI SANAWAÇLARY

Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.

GOWHERIň GYMMATYNY SARRAF BILER

Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.

ÖSÜMLIKLERIN GENETIKA BANKY AZYK HOWPSUZLYGYNYŇ ESASY ŞERTI

Häzirki döwürde iň wajyp mesele­leriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplu­mynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.

ÄHLI ÖSÜŞLERIŇ ÖZENI

Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.

RÖWŞEN GELJEGIŇ KEPILI

Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.

YLMY AÇYŞLARA RUHLANDYRÝAR

Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.

AGZYBIRLIK WE WATANSÖÝÜJILIK MEKDEBI

Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.

Türkmenistanda ösümlik dünýäsiniň köp dürliligini gorap saklamak boýunça uly gözleg işleri alnyp barylýar

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry — daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.

Parfiýa atlary: geçmişden — şu güne

Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.

ULY TOÝUŇ SÄHEDI: SANLARDAKY ROWAÇLYK ALAMATLARY

Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sar­pa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.

Ösümlikleriň introduksiýasy derman önümçiligiň we başga birnäçe önümçiligiň öňünde täze mümkinçilikleri açýar

Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.

Nusaý: şu günden gadymy geçmipe nazar

Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.

Bezgli Deräniň Syry

Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10—11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.

REPETEK — OÜNÝÄ DEREJESINDÄKIGÖZELLIK

Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.

TÜRKMEN "STOUNHEJI"!?

Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.

«Türkmenistan» gazeti

04.03.2016

2016-njy ýyly — Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly

Arheologiýa: taryhy tapyndylaryň döwrebap seljermesi

Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär. 2016-njy ýylyň «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip yglan edilmegi bu işlere has-da rowaçlyk berdi. Şeýle-de, milli Liderimiz 2016-njy ýylyň 13-nji ýanwarynda Ahal welaýatynyň çäginde ýerleşýän Parzdepe taryhy ýadygärligine baryp görüp, taryhçylaryň önünde bu gadymy ýadygärligi düýpli öwrenmegi wezipe edip goýdy. Bu hem ýurdumyzda taryhymyza, medeni mirasymyza örän uly ähmiýet berilýändigine ýenede bir gezek aýdyň şaýatlyk edýär. Hormatly Prezidentimiziň Türkmenistanyň taryhyny, milli-medeni mirasyny öwrenmek babatdaky maksatnamalaýyň görkezmelerini ýerine ýetirmekde arheologik tapyndylaryň düzümini barlamak işleri-de möhüm ähmiýete eýedir.

Arheologik tapyndylaryň düzümini we tehnologiýasyny öwrenmek usullary örän çylşyrymlydyr. Ol ýa-da beýleki tapyndynyň düzümini barlamak usuly taryhy-arheologik mesele bilen gönüden-göni baglydyr. Splaw görnüşindäki metallar, keramika we matalar ilkinji emeli materiallar bölüp, olar adamyň aň-düşünjesi netijesinde döredilipdir. Bu materiallar, ýagny mata, splaw, keramika tebigatda şol durşuna, taýyn ýagdaýda gabat gelmeýär. Olaryň döredilmegi hil taýdan täze tehnologik tapgyra adamyň gatyşmagy netijesinde täze önümiň alynmagyna geçilendigini aňladýar. Arheologik tapyndylaryň düzümi öwrenilende, birnäçe meseläni çözmek zerurlygy ýüze çykýar. Ilkinji nobatda, tapylan zatlar şol ýerde ýasalypmy ýa-da başga ýeriň önümimi? Arheologik tapyndynyň, meselem, keramikanyň düzümi ýörite kadalara laýyklykda şeýle edilipmi ýa tötänleýin ýagdaýda şol düzüme eýe bolupmy? Aýna, keramika, metal, agaç, süňk, daş we ş.m gaýtadan işlenilende ulanylan ol ýa-da beýteki tehnologiýalar peýdalanylanda zähmet önümçiliginiň derejesi nähili bolupdyr? Tapylan zatlar nähili maksat üçin ulanylypdyr? şu meseleleri çözmekde, esasan, maddanyň barlagy we arheologik tapyndylaryň tehnologik dowamlylygynyň fiziki modelirleme barlag usullary peýdalanylýar.

Maddanyň barlag usullarynyň has giňden ýaýrany hem-de takyk netije berýäni himiki barlagdyr. Himiki barlagda barlanylýan madda dürli erginlerde gaýtadan işlenilýär. şonda onuň düzümindäki goşundylar çökündi görnüşinde bölünip aýrylýar. Soň çökündi gyzdyrylýar hem-de onuň agramy çekilip görülýär.

Häzirki döwürde Türkmenistanyň çäklerinden tapýlýan arheologik tapyndylaryň himiki düzümini kesgitlemekde lazer analizatory ulanylyp başlanyldy. Hormatly Prezidentimiziň Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Taryh institutyna alyp beren LEA-S500 köpugurly kiçi barlaghanasy Watanymyzyň müňlerçe ýyllyk gadymy taryhyny öwrenmekde, arheologik tapyndylary barlamakda täze mümkinçilikleri açýar. Bu barlaghana spektroskopiýanyň, lazer tehnikasynyň, analitik maksatnama üpjünçiliginiň iň soňky gazananlaryny özünde jemleýär. Lazer analizatory, esasan, atom-emission spektrometrden ybarat bölüp, onda spektrleri güýçlendiriş çeşmesi ýörite iki impulsly nanosekundly Nd:YAG lazer toplumy arkaly amala aşyrylýar. Spektrleri hasaba almak üçin 16 bitlik sanly kamera ulanylýar. Atilla 2 maksatnama üpjünçiligi LEA-S500 lazer analizatoryny awtomatik usulda dolandyrýar, ol spektrleri hasaba alýar, gaýtadan işleýär hem-de kalibrleýji grafigi düzýär, maddanyň barlagyny geçirip, netijesini çap edýär.

Hormatly Prezidentimiz Parzdepe taryhy ýadygärligine baranda, täsin küýze bölegini eline alyp synlady. Küýze böleginiň ýaşyl reňkiniň öwüşgini häzirki döwre çenli üýtgemän saklanypdyr. Taryh institutynyň köpugurly kiçi barlaghanasynda Parzdepeden, Nusaýdan, Yzgant obasynyň eteginde ýerleşýän Daşlyjadepeden, Öwlüýädepeden tapylan keramika Dölekleriniň lazer barlaglary geçirildi. Bu analizleriň esasynda keramikalaryň himiki düzümi anyklanyldy.

Analizleriň netijesi türkmen topragynyň himiki elementlere örän baýdygyny ýene-de bir gezek tassyklaýar. Sebäbi, arheologik tapyndylaryň düzüminde himiki elementleriň köp sanlysy bar. Bu hem olaryň özboluşly aýratynlyklaryny bellemäge mümkinçilik berýär. Günorta Türkmenistanyň Köpetdag eteklerindäki taryhy ýadygärliklerden tapylan keramika Dölekleriniň düzüminde, esasan, Pb (gürsün), Zn (sink), Mn (marganes), Be (berilliy), Si (kremniy), Al (alýuminiý), Fe (demir), Sn (galaýy), Ni (nikel), Ti (titan) ýaly elementlerin yzygiderli duş gelmegi bu önümleriň bir döwürde, şu sebilde ýasalandygyny çaklamaga mümkinçilik berýär. Mundan başga-da, ýokarda ady agzalan taryhy ýadygärlikleriň arasynda söwda-ykdysady we medeni gatnaşyklaryň bolandygy aýan boldy. Köpetdag eteklerindäki topraklarda Mn, Si, Ni, Ti ýaly elementleriň köplügi has-da bellenilmeli ýagdaýdyr.

Parzdepeden tapylan, gyzyl renkli galyň keramiki önümler sol ýerden tapylan örän sünnälenip, sungat derejesine ýetirilen ýuka keramiki önümler bilen deňeşdirilende, olaryň himiki düzüminde ýakynlygyň bardygy ýüze çykaryldy.

Lazer barlaglary arkaly arheologik tapyndylaryň düzümi anyklanylyp, şol maglumatlar taryhy-medeni ýadygärliklerde rejeleýiş-dikeldiş işleri geçirilende, gurluşyk we rejeleýiş materiallaryny taýýarlamakda ulanylyp bilner. Bu bolsa rejeleýiş-dikeldiş işleriniň hiline örän düýpli täsir edýär.

Hormatly Prezidentimize türkmen ylmyny ösdürmek, döwletimiziň halk hojalygyna täze tehnologiýalary ornaşdyrmak, milli mirasymyzy öwrenmek babatda amala aşyrýan ägirt uly işleri üçin tüýs ýüregimizden sagbolsun aýdýarys. Alym Arkadagýmyzyň jany sag, işleri hemişe rowaç bolsun!

Mährijemal BEKJÄÝEWA,

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň
Taryh institutynyň ylmy işgäri.


© 2003-2017, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy.